Dalam perjalanan sebagai ahli akademik, pengkaji politik dan konsultan, saya berpeluang mempelajari pelbagai disiplin ilmu. Namun, antara ilmu yang paling membentuk cara saya berfikir ialah ilmu perang saraf atau psychological warfare—sering disebut sebagai psywar.
Istilah “perang saraf” mungkin kedengaran keras. Ada yang segera membayangkan propaganda, manipulasi, tipu muslihat atau usaha menjatuhkan lawan. Namun, daripada guru-guru saya, saya memahami bahawa perang saraf yang sebenar jauh lebih luas dan halus.
Ia ialah ilmu memahami manusia.
Ia mengajar kita membaca emosi, mengenali ketakutan, memahami harapan, menilai persepsi dan mengesan perubahan sikap masyarakat. Ia bukan sekadar ilmu mempengaruhi manusia, tetapi ilmu memahami mengapa manusia membuat sesuatu pilihan.
Saya bersyukur kerana berpeluang menimba ilmu daripada beberapa orang guru yang hebat. Dua sosok yang meninggalkan kesan mendalam ialah Allahyarham Datuk Dr Wan Ismail Wan Mahmood dan Datuk Dr Budiman Mohd Zohdi.
Allahyarham Datuk Dr Wan Ismail: Perang Saraf sebagai Khidmat kepada Negara
Allahyarham Datuk Dr Wan Ismail Wan Mahmood bukan tokoh biasa. Beliau merupakan ayahanda kepada Datuk Seri Dr Wan Azizah Wan Ismail, tetapi sumbangan beliau kepada negara berdiri atas kehebatannya sendiri. Al-Fatihah buat Almarhum.
Beliau ialah seorang ahli psikologi dan pegawai kerajaan yang mempunyai pengalaman besar dalam bidang komunikasi strategik dan peperangan psikologi. Allahyarham pernah terlibat dalam usaha negara menangani ancaman komunis—suatu zaman ketika keselamatan Malaysia tidak hanya dipertahankan melalui senjata, tetapi juga melalui perjuangan memenangi fikiran dan keyakinan rakyat.
Beliau berkhidmat dengan Jabatan Penerangan Malaysia dan kemudiannya dipinjamkan kepada Majlis Keselamatan Negara sebagai Pengarah Komunikasi Strategik. Pengalaman itu meletakkan beliau di tengah-tengah usaha membina keyakinan rakyat terhadap negara serta melemahkan pengaruh ideologi komunis.
Daripada Allahyarham, saya belajar bahawa dalam setiap konflik terdapat dua medan. Medan pertama ialah medan fizikal. Medan kedua—dan sering kali lebih penting—ialah medan pemikiran.
Kerajaan mungkin menguasai wilayah, tetapi jika gagal mendapatkan kepercayaan rakyat, kemenangan itu belum sempurna. Sebaliknya, sesuatu gerakan yang kecil boleh menjadi kuat apabila berjaya menanamkan naratif, membina simpati dan meyakinkan masyarakat bahawa perjuangannya benar.
Allahyarham mengajar saya bahawa perang saraf bukan semata-mata tentang apa yang mahu kita katakan. Ia bermula dengan memahami apa yang sedang difikirkan oleh orang lain.
Apakah yang mereka takutkan?
Apakah yang mereka harapkan?
Siapakah yang mereka percayai?
Mengapakah sesuatu mesej diterima, sedangkan mesej yang lain ditolak?
Ilmu itu membina kesedaran bahawa manusia tidak bergerak berdasarkan fakta semata-mata. Mereka turut digerakkan oleh emosi, pengalaman, identiti, ingatan dan persepsi terhadap masa hadapan.
Kehebatan Allahyarham terletak pada kemampuannya menggabungkan psikologi, komunikasi dan kepentingan keselamatan negara. Beliau memperlihatkan bahawa kekuatan negara bukan hanya terletak pada institusi dan jenteranya, tetapi juga pada keupayaannya memelihara keyakinan rakyat.
Daripada beliau, saya belajar satu prinsip penting: kita tidak akan mampu memenangi hati manusia jika kita gagal memahami jiwa mereka.
Datuk Dr Budiman: Propaganda, Naratif dan Kreativiti Politik
Jika Allahyarham Datuk Dr Wan Ismail membawa pengalaman sejarah dan keselamatan negara, Datuk Dr Budiman Mohd Zohdi pula memperlihatkan bagaimana ilmu perang saraf berkembang dalam dunia politik, media dan komunikasi moden.
Datuk Dr Budiman dikenali sebagai seorang ahli politik, aktivis masyarakat, pendebat, penulis serta pengkaji propaganda dan penjenamaan politik. Beliau pernah berkhidmat sebagai ADUN Sungai Panjang dan Ahli Parlimen Sungai Besar. Pengalaman sebagai pengamal politik menjadikan ilmu beliau bukan hanya bersifat teoritis, tetapi diuji dalam gelanggang sebenar.
Daripada beliau, saya belajar bahawa politik bukan hanya pertandingan antara parti atau calon. Politik juga ialah pertandingan untuk menentukan naratif siapa yang paling dipercayai.
Dalam politik, fakta sangat penting. Namun, fakta yang gagal diterjemahkan menjadi cerita yang difahami oleh rakyat selalunya kehilangan pengaruh. Sebaliknya, satu naratif yang mudah, dekat dengan kehidupan dan diulang secara konsisten boleh membentuk persepsi untuk tempoh yang panjang.
Datuk Dr Budiman mempunyai keistimewaan melihat perkara yang kelihatan biasa daripada sudut yang berbeza. Beliau mengajar bahawa kempen bukan sekadar ceramah, poster dan bendera. Setiap warna, slogan, simbol, lagu, imej, pentas dan ungkapan membawa kesan psikologi tertentu.
Daripada beliau juga saya memahami bahawa propaganda tidak semestinya muncul dalam bentuk ucapan yang panjang. Kadangkala, sebuah foto lebih kuat daripada seribu patah perkataan. Sebaris slogan boleh bertahan lebih lama dalam ingatan berbanding sebuah manifesto. Sebuah lagu pula mampu menyatukan emosi ribuan manusia tanpa memerlukan penjelasan yang rumit.
Kehebatan beliau terletak pada keupayaan menyatukan teori dengan praktik. Beliau bukan sekadar bercakap tentang politik dari luar gelanggang. Beliau pernah bertanding, menang, berkempen, mengurus persepsi, berhadapan serangan serta merasai sendiri perubahan sikap pengundi.
Ilmu beliau mengingatkan saya bahawa seseorang pengkaji politik tidak seharusnya hanya membaca angka. Kita perlu membaca manusia di sebalik angka tersebut.
Perang Saraf Bukan Ilmu Menipu
Salah satu salah faham terbesar ialah menganggap perang saraf sebagai lesen untuk berbohong. Bagi saya, ilmu ini tidak boleh digunakan untuk menghalalkan fitnah, mencipta kebencian atau memperbodohkan rakyat.
Ilmu yang besar datang bersama tanggungjawab yang besar.
Perang saraf yang beretika ialah usaha memahami persepsi, mengurus komunikasi, menjernihkan kekeliruan dan menyampaikan kebenaran dengan kaedah yang berkesan. Matlamatnya bukan memusnahkan kewarasan masyarakat, tetapi membolehkan sesuatu mesej yang baik sampai kepada sasaran yang tepat.
Kita boleh memenangi satu perdebatan melalui helah. Kita mungkin memenangi satu kempen melalui manipulasi. Tetapi kita tidak akan dapat membina kepercayaan yang berkekalan dengan penipuan.
Kepercayaan mengambil masa untuk dibina, tetapi boleh musnah dalam sekelip mata.
Oleh sebab itu, saya memilih untuk melihat perang saraf sebagai ilmu membaca manusia dan mengurus persepsi secara bertanggungjawab—bukan ilmu memperdayakan manusia.
Daripada Bilik Kuliah ke Lapangan Pilihan Raya
Ilmu yang saya pelajari daripada guru-guru ini kemudiannya sangat berguna dalam bidang yang saya ceburi.
Sebagai ahli akademik, saya menggunakannya untuk memahami bahawa proses pembelajaran bukan sekadar memindahkan maklumat. Seorang pensyarah perlu mengetahui psikologi pelajar, tahap penerimaan mereka dan cara sesuatu gagasan dapat disampaikan secara meyakinkan.
Dalam penyelidikan, khususnya kajian pilihan raya, saya belajar agar tidak terlalu cepat membuat kesimpulan daripada angka. Data memberitahu kita apa yang berlaku, tetapi belum tentu menjelaskan mengapa ia berlaku.
Peratus sokongan, pola pengundian dan dapatan survei perlu dibaca bersama emosi masyarakat, suasana setempat, kekuatan calon, pengaruh isu, ingatan politik serta naratif yang sedang mendominasi ruang awam.
Sebagai konsultan, ilmu perang saraf membantu saya membezakan antara masalah sebenar dengan masalah persepsi. Ada organisasi yang melakukan banyak perkara baik, tetapi gagal menjelaskannya. Ada tokoh yang mempunyai rekod perkhidmatan cemerlang, tetapi tidak berjaya membina hubungan emosi dengan masyarakat.
Dalam keadaan seperti ini, penyelesaiannya bukan semata-mata menambah publisiti. Kita perlu memahami jurang antara apa yang dilakukan dengan apa yang dirasakan oleh khalayak.
Dalam kempen pilihan raya pula, saya belajar bahawa pengundi bukan angka di dalam hamparan data. Mereka ialah manusia yang mempunyai keluarga, tekanan ekonomi, identiti, pengalaman dan harapan. Mereka mahu didengar, dihormati dan diyakinkan bahawa pilihan mereka akan membawa kehidupan yang lebih baik.
Kempen yang berkesan bukan kempen yang paling bising. Kempen yang berkesan ialah kempen yang paling memahami denyut hati rakyat.
Membaca yang Tersurat dan Tersirat
Antara kemahiran paling berharga daripada pengajian perang saraf ialah kebolehan membaca perkara yang tersirat.
Dalam politik, apa yang tidak disebut kadangkala lebih penting daripada apa yang disebut. Kehadiran seseorang membawa mesej. Ketidakhadirannya juga membawa mesej. Masa sesuatu kenyataan dikeluarkan, siapa yang menyampaikannya dan bagaimana masyarakat memberikan reaksi merupakan sebahagian daripada data politik.
Kita perlu belajar membaca bahasa tubuh, perubahan nada, pemilihan perkataan, susunan pentas, kelompok sasaran dan pola pengulangan mesej. Semua itu membentuk makna.
Namun, pembacaan seperti ini tidak boleh dilakukan secara semberono. Ia mesti disokong oleh data, pemerhatian lapangan, pengalaman dan disiplin analisis. Jika tidak, kita hanya akan menghasilkan andaian yang memenuhi kehendak sendiri.
Guru-guru saya mengajar supaya sentiasa memerhati sebelum bercakap, mendengar sebelum membuat kesimpulan dan memahami medan sebelum merangka strategi.
Ilmu yang Menjadikan Kita Lebih Rendah Hati
Semakin banyak saya belajar tentang psikologi manusia, semakin saya sedar bahawa manusia sangat kompleks.
Tidak ada formula tunggal yang mampu menjelaskan keseluruhan tingkah laku pengundi. Apa yang berkesan di sebuah kawasan belum tentu berjaya di kawasan lain. Mesej yang diterima oleh satu generasi mungkin ditolak oleh generasi yang lain.
Ilmu perang saraf sepatutnya menjadikan kita lebih berhati-hati dan rendah hati. Ia mengingatkan bahawa kita tidak pernah memahami manusia secara sepenuhnya.
Sebab itulah pengkaji perlu turun ke lapangan. Konsultan perlu mendengar pandangan akar umbi. Ahli politik perlu keluar daripada kelompok yang sentiasa memuji mereka. Ahli akademik pula perlu menguji teorinya dengan realiti masyarakat.
Jangan terlalu cepat percaya bahawa kita sudah memahami rakyat hanya kerana memiliki data. Jangan pula menganggap sebuah dewan yang penuh atau hantaran media sosial yang tular sebagai gambaran keseluruhan sokongan masyarakat.
Politik mempunyai banyak gema palsu.
Mengenang Guru, Meneruskan Ilmu
Saya sangat bersyukur kerana perjalanan hidup menemukan saya dengan guru-guru yang hebat. Mereka datang daripada pengalaman, generasi dan latar yang berbeza, tetapi berkongsi satu keistimewaan—keupayaan memahami manusia dan membaca zaman.
Allahyarham Datuk Dr Wan Ismail Wan Mahmood mengajar saya tentang kedalaman psikologi, kepentingan komunikasi strategik dan bagaimana keyakinan rakyat menjadi benteng keselamatan negara.
Datuk Dr Budiman Mohd Zohdi pula mengajar saya tentang kreativiti propaganda, kekuatan naratif, penjenamaan politik dan realiti medan kempen.
Ilmu daripada mereka tidak saya simpan sebagai teori. Saya bawa ke bilik kuliah, ke lapangan penyelidikan, ke meja konsultansi, ke studio analisis dan ke medan pilihan raya. Ilmu itu membantu saya melihat politik bukan sekadar soal siapa menang dan siapa kalah, tetapi mengapa manusia percaya, berubah dan membuat pilihan.
Pada akhirnya, perang saraf bukan sekadar ilmu untuk memenangi sesuatu pertarungan. Ia ialah ilmu memahami manusia.
Apabila digunakan dengan amanah, ilmu ini boleh membantu pemimpin berkomunikasi dengan lebih baik, organisasi membina kepercayaan, pengkaji menghasilkan analisis yang lebih tepat dan kempen politik mendekati rakyat dengan lebih beradab.
Guru yang hebat tidak sekadar memberikan jawapan. Mereka mengajar kita cara melihat dunia.
Daripada guru-guru inilah saya belajar bahawa sebelum kita mahu mengubah pemikiran manusia, kita terlebih dahulu perlu memahami hati mereka. Dan sebelum kita mahu memimpin masyarakat, kita mesti belajar mendengar denyut jiwa rakyat.
Ulasan