Dalam pilihan raya, menyerang lawan itu lumrah. Politik tanpa perbezaan pandangan akan menjadi hambar. Kempen tanpa kritikan pula akan menjadi sekadar pesta bendera, poster dan slogan. Tetapi dalam demokrasi, ada satu garis halus yang sering dilupakan oleh ahli politik, jentera parti dan penyokong: jangan overkill parti lawan.
Overkill bermaksud menyerang secara berlebihan sehingga matlamat asal untuk meyakinkan rakyat berubah menjadi kemarahan, dendam, fitnah, penghinaan dan dehumanisasi. Dalam bahasa mudah, lawan politik tidak lagi dilihat sebagai pesaing demokrasi, tetapi digambarkan seolah-olah musuh negara, musuh agama, musuh bangsa atau ancaman mutlak yang mesti dihancurkan.
Di sinilah politik mula kehilangan adab. Dan lebih berbahaya, di sinilah strategi mula menjadi bumerang.
Politik Perlu Menang, Tetapi Jangan Hilang Pertimbangan
Dalam pilihan raya, parti yang bijak tidak hanya bertanya, “Bagaimana mahu menjatuhkan lawan?” Parti yang matang bertanya, “Bagaimana mahu menang tanpa merosakkan jambatan sosial selepas pilihan raya?”
Malaysia bukan negara dua warna. Malaysia ialah masyarakat majmuk, berlapis, sensitif dan penuh sejarah. Di sini, kempen yang terlalu kasar boleh memberi kesan jauh melampaui peti undi. Ia boleh membelah keluarga, komuniti, masjid, surau, kampung, universiti, tempat kerja dan persahabatan lama.
Sebab itu, dalam politik Malaysia, serangan berlebihan sangat berisiko. Ia mungkin menggembirakan penyokong tegar, tetapi menakutkan pengundi tengah. Ia mungkin viral di TikTok, tetapi menimbulkan rasa muak dalam kalangan pengundi senyap. Ia mungkin menang sorakan, tetapi kalah kepercayaan.
Dalam politik, kemenangan bukan sekadar mengalahkan lawan. Kemenangan sebenar ialah apabila rakyat percaya bahawa kita lebih mampu membawa negara ke hadapan.
Sejarah Dunia: Serangan Keterlaluan Tidak Sentiasa Menyelamatkan Kempen
Dalam politik Amerika Syarikat, iklan terkenal “Daisy” pada tahun 1964 sering disebut sebagai titik penting dalam sejarah kempen negatif moden. Iklan kempen Lyndon B. Johnson itu menggambarkan secara emosional bahaya perang nuklear dan mengaitkan Barry Goldwater dengan risiko ekstremisme nuklear. Iklan itu hanya disiarkan sekali, tetapi menjadi sangat kontroversial dan dianggap mengubah cara kempen politik menggunakan ketakutan sebagai senjata komunikasi.
Pengajarannya jelas: kempen berasaskan ketakutan boleh berkesan, tetapi ia membuka pintu kepada budaya politik yang lebih ganas dari segi emosi. Apabila lawan digambarkan sebagai ancaman mutlak, ruang untuk debat dasar mengecil. Yang tinggal hanyalah psikologi takut, marah dan benci.
Dalam pilihan raya Presiden Amerika Syarikat 2016 pula, ungkapan Hillary Clinton yang menggelarkan sebahagian penyokong Donald Trump sebagai “basket of deplorables” menjadi contoh bagaimana serangan moral yang terlalu umum boleh memakan diri. Ia memberi peluru naratif kepada lawan untuk mengatakan bahawa elit politik memandang rendah rakyat biasa.
Dalam politik, menghina penyokong lawan selalunya lebih buruk daripada mengkritik pemimpin lawan, kerana pengundi akan merasakan maruah mereka sendiri diserang.
Inilah hukum politik yang sering dilupakan: **anda boleh kritik pemimpin, tetapi jangan hina rakyat yang menyokongnya.** Pemimpin boleh tumbang, tetapi pengundi yang terasa dihina akan mengingati luka itu lebih lama.
Malaysia 1969: Apabila Politik Hilang Brek Sosial
Dalam sejarah Malaysia, pilihan raya 1969 menjadi peringatan besar bahawa suhu politik yang tidak dikawal boleh membawa akibat sosial yang amat berat. Selepas pilihan raya umum tahun itu, ketegangan politik dan kaum meningkat sehingga berlakunya tragedi 13 Mei 1969.
Kita tidak perlu mengulang perbahasan lama untuk mengambil iktibar. Cukup untuk memahami bahawa politik yang tidak dikawal boleh keluar daripada dewan ceramah dan masuk ke jalan raya. Apabila retorik pilihan raya membakar sentimen identiti, kesannya tidak selesai pada malam keputusan diumumkan. Ia boleh meninggalkan parut panjang kepada negara.
Sebab itu, dalam konteks Malaysia, serangan politik perlu ada disiplin nasional. Bukan semua perkara boleh dijadikan bahan kempen. Bukan semua sentimen boleh dibakar. Bukan semua kemarahan boleh dijual sebagai modal undi.
Politik yang baik bukan politik yang menafikan perbezaan. Politik yang baik ialah politik yang tahu mengurus perbezaan tanpa merosakkan negara.
Reformasi 1998–1999: Serangan Berlebihan Boleh Melahirkan Simpati
Krisis politik 1998 dan Pilihan Raya Umum 1999 juga memberi pengajaran penting. Pemecatan Datuk Seri Anwar Ibrahim, gerakan Reformasi dan naratif serangan yang sangat keras terhadap beliau telah mengubah landskap politik Malaysia. Dalam PRU 1999, undi Melayu jelas terbelah dan kedudukan Barisan Nasional menyusut, walaupun BN masih kekal berkuasa.
Dalam banyak keadaan, apabila seseorang tokoh diserang secara terlalu berlebihan, rakyat mula bertanya: “Mengapa sampai begini sekali?” Di situlah simpati politik lahir. Lawan yang mahu dimatikan secara politik tiba-tiba berubah menjadi simbol ketidakadilan.
Ini antara paradoks besar politik: **semakin kuat seseorang mahu dipadamkan, semakin kuat pula namanya hidup dalam ingatan rakyat.**
Politik Malaysia penuh dengan contoh bagaimana tekanan yang keterlaluan tidak semestinya membunuh pengaruh. Kadang-kadang ia membina mitos. Kadang-kadang ia menghidupkan perjuangan. Kadang-kadang ia menukar mangsa serangan menjadi lambang ketahanan.
PRU 2018: Apabila Serangan Bertemu Kemarahan Rakyat
PRU 2018 pula menunjukkan sisi lain. Ketika itu isu 1MDB, GST, kos sara hidup dan persepsi terhadap kepimpinan menjadi beban besar kepada kerajaan Barisan Nasional. Pakatan Harapan menang dalam pilihan raya yang dianggap mengejutkan banyak pihak, menamatkan pemerintahan BN di peringkat Persekutuan buat kali pertama.
Namun PRU 2018 juga mengajar bahawa menyerang lawan mesti dibezakan daripada membaca denyut rakyat. Serangan politik berkesan apabila ia berpijak pada keresahan sebenar masyarakat. Ketika rakyat benar-benar marah terhadap isu integriti, kos hidup dan tata kelola, serangan terhadap kerajaan ketika itu mempunyai tanah politik yang subur.
Tetapi apabila serangan menjadi sekadar ejekan, label dan penghinaan peribadi, ia kehilangan kekuatan moral. Rakyat bukan hanya mahu tahu siapa salah. Rakyat mahu tahu siapa mampu membaiki keadaan.
PRU 2018 membuktikan bahawa kemarahan rakyat boleh menumbangkan kerajaan. Tetapi sejarah selepas itu juga mengingatkan bahawa kemarahan sahaja tidak cukup untuk membina keyakinan jangka panjang.
PRU 2022: Overkill Digital dan Politik Identiti
PRU 2022 membuka bab baharu: politik video pendek, TikTok, cybertrooper, propaganda mikro dan kempen emosi yang sangat pantas. Dahulu, ceramah kasar hanya didengar oleh hadirin di padang. Hari ini, satu potongan video boleh dipotong, disunting, diberi muzik dramatik, ditambah kapsyen provokatif dan disebar kepada jutaan orang dalam beberapa jam.
Politik digital menjadikan overkill lebih murah, lebih pantas dan lebih sukar ditarik balik.
Masalahnya, algoritma media sosial tidak semestinya mencintai kebenaran. Ia mencintai kemarahan. Ia mengangkat kandungan yang menimbulkan reaksi paling kuat. Maka parti politik yang tidak berhati-hati akan terdorong untuk menghasilkan kandungan yang semakin panas, semakin tajam, semakin menghina — kerana itulah yang mendapat tontonan.
Tetapi tontonan bukan semestinya undi. Viral bukan semestinya mandat. Sorakan digital bukan semestinya kepercayaan rakyat.
Dalam PRU 2022, politik identiti, politik ketakutan dan politik label semakin jelas. Ada pihak digambarkan sebagai ancaman kepada agama. Ada pihak digambarkan sebagai pengkhianat bangsa. Ada pihak digambarkan sebagai simbol rasuah mutlak. Ada pihak pula cuba menunggang imej bersih, agama dan kestabilan secara serentak.
Akhirnya, rakyat bukan sekadar memilih parti. Rakyat memilih berdasarkan rasa takut, marah, curiga, benci, kecewa dan harapan yang bercampur-baur.
PH, UMNO/BN dan PRU 2022: Apabila Serangan Lama Memberi Ruang kepada PN
Dalam PRU 2022, satu pengajaran penting ialah bagaimana naratif politik yang terlalu lama dibina terhadap UMNO/BN akhirnya memberi kesan yang tidak sepenuhnya menguntungkan PH. Selama bertahun-tahun, khususnya selepas 1MDB, PH berjaya membentuk imej UMNO/BN sebagai simbol rasuah, salah guna kuasa dan politik lama.
Naratif ini berkesan dalam PRU 2018 kerana ia bertemu dengan kemarahan rakyat terhadap isu besar seperti 1MDB, GST dan kos sara hidup. Namun dalam PRU 2022, konteks politik sudah berubah. BN bukan lagi satu-satunya lawan utama PH. PN muncul sebagai kuasa alternatif, khususnya dalam kalangan pengundi Melayu-Islam.
Di sinilah berlaku paradoks politik. Apabila PH terlalu lama dan terlalu keras menyerang UMNO/BN sebagai lambang kerosakan politik, sebahagian pengundi Melayu yang tidak mahu memilih PH tidak semestinya kembali kepada BN. Mereka mencari saluran ketiga — dan PN mengambil kesempatan itu dengan menawarkan diri sebagai pilihan “bersih”, “Islamik”, “Melayu” dan “bukan BN”.
Maka overkill terhadap UMNO/BN dalam PRU 2022 memberi kesan berganda. Pertama, ia terus melemahkan BN. Kedua, ia tidak semestinya menguatkan PH di kawasan Melayu. Ketiga, ia membuka laluan psikologi kepada PN untuk berkata kepada pengundi: “Jika BN rosak dan PH tidak diyakini, pilih kami.”
Inilah kesilapan strategik yang wajar direnung. Serangan terhadap UMNO/BN mungkin betul dari sudut isu dan sejarah, tetapi apabila dilakukan secara terlalu menyeluruh, ia juga meruntuhkan satu blok politik Melayu tradisional tanpa semestinya menggantikannya dengan keyakinan terhadap PH. Kekosongan itu akhirnya diisi oleh PN.
Dalam bahasa mudah: PH menyerang BN, tetapi PN yang mendapat dividen politik.
Ini tidak bermaksud PH tidak boleh mengkritik UMNO/BN. Politik reformasi memang lahir daripada keberanian melawan salah guna kuasa. Tetapi dalam pilihan raya pelbagai penjuru, setiap serangan mesti dikira kesan limpahannya. Apabila satu parti menyerang lawan A, siapa sebenarnya yang mendapat manfaat — parti sendiri atau lawan B?
PRU 2022 mengajar bahawa dalam politik Malaysia, melemahkan UMNO/BN secara berlebihan tidak semestinya bermakna menguatkan PH. Dalam masyarakat Melayu luar bandar dan separa bandar, sebahagian pengundi yang kecewa dengan BN tetapi belum selesa dengan PH lebih mudah bergerak kepada PN. Hal ini menjadi lebih jelas apabila isu integriti bercampur dengan sentimen identiti, agama dan ketakutan politik.
Sebab itu, PH selepas PRU 2022 perlu mengubah pendekatan. Kritik terhadap BN tidak boleh lagi bersifat total, seolah-olah semua sejarah BN adalah gelap dan semua akar umbi UMNO adalah musuh reformasi. Apatah lagi selepas pembentukan Kerajaan Perpaduan, PH dan BN perlu bekerjasama.
Naratif lama yang terlalu keras terhadap UMNO/BN akhirnya menyukarkan kerja membina kepercayaan baharu antara kedua-dua penyokong. Bagaimana mahu meminta penyokong PH menerima kerjasama dengan BN jika selama bertahun-tahun BN digambarkan sebagai musuh mutlak? Bagaimana mahu meminta akar umbi UMNO menyokong Kerajaan Perpaduan jika mereka terlalu lama dihina, bukan sekadar dikritik?
Pengajaran besarnya ialah ini: **jangan terlalu membunuh lawan lama sehingga lawan baharu mendapat ruang percuma.**
Dalam politik gabungan, musuh utama hari ini belum tentu musuh strategik esok. Dan dalam pilihan raya tiga penjuru, serangan yang tidak seimbang boleh menyebabkan peluru kita mengenai pihak lain, tetapi kemenangan dikutip oleh orang ketiga.
Kenapa Overkill Selalu Memakan Diri?
Pertama, overkill melahirkan simpati kepada pihak lawan. Apabila serangan dilihat tidak adil, rakyat mula membezakan antara kesalahan sebenar dengan pembunuhan karakter.
Kedua, overkill mengukuhkan penyokong lawan. Serangan yang terlalu kasar menjadikan penyokong lawan lebih defensif, lebih marah dan lebih setia. Mereka mungkin tidak lagi menyokong kerana dasar, tetapi kerana maruah kumpulan mereka terasa dicabar.
Ketiga, overkill menakutkan pengundi tengah. Pengundi atas pagar biasanya tidak suka politik yang terlalu bising. Mereka mencari kestabilan, kewarasan dan keyakinan. Apabila satu parti terlalu ghairah menyerang, parti itu mungkin dilihat tidak matang untuk mentadbir.
Keempat, overkill merosakkan imej sendiri. Parti yang terlalu menyerang lawan kadang-kadang lupa memperkenalkan kekuatan sendiri. Akhirnya rakyat hanya tahu parti itu marah, tetapi tidak tahu apa yang parti itu mahu bina.
Kelima, overkill menyukarkan kerjasama selepas pilihan raya. Dalam sistem politik Malaysia yang semakin cenderung kepada kerajaan gabungan, musuh hari ini mungkin menjadi rakan rundingan esok. Jika semua jambatan dibakar semasa kempen, pembentukan kerajaan selepas pilihan raya menjadi lebih sukar dan penuh curiga.
Keenam, overkill memberi ruang kepada pihak ketiga. Ini jelas dalam politik pelbagai penjuru. Apabila dua parti saling melemahkan secara keterlaluan, parti ketiga boleh masuk sebagai pilihan alternatif yang kelihatan lebih bersih, lebih segar atau lebih stabil.
Bezakan Kritik Tegas dengan Politik Membunuh Maruah
Kita tidak menyeru politik lembik. Politik tetap memerlukan keberanian. Salah laku mesti didedahkan. Rasuah mesti dilawan. Kegagalan dasar mesti dikritik. Pemimpin yang tidak kompeten mesti dipersoalkan.
Tetapi kritik yang baik perlu ada tiga syarat.
Pertama, ia mesti berasaskan fakta. Kedua, ia mesti menyerang tindakan, dasar dan rekod — bukan menghina fizikal, keluarga, kaum, agama atau latar peribadi. Ketiga, ia mesti menawarkan jalan keluar.
Kritik tanpa alternatif hanyalah kemarahan. Kritik dengan penyelesaian ialah kepimpinan.
Parti yang hanya tahu berkata “mereka jahat” belum tentu diyakini rakyat. Parti yang mampu berkata “mereka gagal, dan ini cara kita membaikinya” lebih berpeluang membina kepercayaan.
Politik Malaysia Perlukan Disiplin Baharu
Dalam landskap politik hari ini, semua parti perlu belajar satu disiplin baharu: **menang tanpa menghancurkan kepercayaan sosial.**
Jentera parti perlu dilatih bukan sahaja untuk menjawab isu, tetapi untuk mengawal emosi. Penceramah perlu tahu beza antara sindiran cerdik dengan fitnah murah. Pengendali media sosial perlu tahu bahawa satu poster provokatif mungkin membawa kesan undang-undang, moral dan politik yang panjang. Pemimpin pula perlu berani menegur penyokong sendiri apabila kempen sudah melampaui batas.
Parti yang matang bukan parti yang paling kuat menjerit. Parti yang matang ialah parti yang tahu bila perlu menyerang, bila perlu berhenti, dan bila perlu mengangkat perbincangan kepada tahap lebih tinggi.
Dalam Malaysia pasca-PRU 2022, realiti politik gabungan menuntut semua pihak lebih berhati-hati. PH, BN, PN, GPS, GRS dan parti-parti lain tidak boleh lagi berpolitik seolah-olah negara ini hanya mempunyai satu pemenang mutlak dan satu musuh mutlak. Era politik majoriti besar sudah berubah. Era rundingan, gabungan dan keperluan membina titik tengah semakin penting.
Maka bahasa politik juga mesti berubah. Bukan menjadi hambar. Tetapi menjadi lebih bertanggungjawab.
Penutup: Jangan Bunuh Lawan, Menangkan Keyakinan
Pilihan raya bukan peperangan untuk memusnahkan manusia. Pilihan raya ialah medan untuk rakyat memilih arah negara.
Parti lawan tidak perlu dibunuh secara politik. Cukup kalahkan mereka dengan idea yang lebih baik, rekod yang lebih bersih, pasukan yang lebih diyakini dan naratif masa depan yang lebih meyakinkan.
Dalam politik, kemenangan yang paling mahal ialah kemenangan yang meninggalkan negara terbelah. Kemenangan yang paling mulia ialah kemenangan yang masih membolehkan rakyat hidup bersama selepas bendera diturunkan, pentas ceramah dibuka dan keputusan pilihan raya diumumkan.
Jangan overkill parti lawan.
Kerana dalam demokrasi, lawan yang kita tekan hari ini mungkin diperlukan esok untuk membina negara. Dan rakyat yang kita sakiti dalam kempen hari ini mungkin menjadi hakim paling senyap di peti undi akan datang.
Politik yang terlalu ghairah membunuh lawan akhirnya mungkin lupa satu perkara: rakyat bukan mencari parti yang paling kuat menghina. Rakyat mencari parti yang paling boleh dipercayai untuk memimpin.
Dan dalam Malaysia yang rencam ini, kepercayaan tidak dibina dengan dendam. Ia dibina dengan kebijaksanaan, kewarasan dan keberanian untuk menang tanpa merosakkan negara.
Ulasan