Pilihan Raya Negeri (PRN) Negeri Sembilan 2026 bukan sekadar pertandingan antara parti, logo dan calon. Ia berlangsung di sebuah negeri yang mempunyai struktur sosial dan falsafah politik tersendiri—dibentuk oleh Adat Perpatih, institusi luak, jaringan suku, kekeluargaan matrilineal serta budaya muafakat.
Justeru, sesiapa yang mahu memenangi Negeri Sembilan tidak boleh membaca negeri ini hanya melalui angka komposisi kaum, keputusan pilihan raya lalu atau sentimen politik nasional. Semua itu penting, tetapi belum mencukupi.
Negeri Sembilan mesti dibaca melalui hubungan manusia dengan tanah, keluarga, adat, agama, institusi tempatan dan maruah komuniti.
Dalam bahasa mudah: menang di Tanah Adat memerlukan seseorang calon diterima sebagai sebahagian daripada masyarakat—bukan sekadar dikenali sebagai wakil parti.
PRN yang sangat terbuka
PRN kali ini berlangsung pada 1 Ogos 2026 dalam suasana persaingan yang jauh lebih kompleks. Kesemua 36 kerusi dipertandingkan dengan 103 orang calon: 11 pertandingan satu lawan satu, 21 pertandingan tiga penjuru, dua pertandingan empat penjuru dan dua lagi lima penjuru.
BN bertanding di 25 kerusi dan mengadakan persefahaman taktikal dengan PN, termasuk kesediaan kedua-dua pihak untuk saling membantu kempen. PH pula bertanding di semua 36 kerusi. Ini bermakna pertandingan kali ini bukan lagi kesinambungan mudah daripada kerjasama PH-BN yang memenangi 31 daripada 36 kerusi pada 2023. Channel News Asia
Kemenangan besar BN dalam PRN Johor—48 daripada 56 kerusi—tentunya memberikan momentum kepada kempen “Gelombang Biru”. Namun, Negeri Sembilan bukan Johor. Formula yang berjaya di Johor tidak boleh dipindahkan secara mekanikal ke Negeri Sembilan. Reuters
Di Negeri Sembilan, gelombang nasional hanya akan bertahan jika ia mampu memasuki jaringan sosial tempatan.
Tanah Adat bukan sekadar tanah
Kesilapan pertama parti politik adalah melihat tanah adat hanya sebagai isu pemilikan atau pewarisan tanah. Hakikatnya, tanah adat merupakan sebahagian daripada identiti, keselamatan keluarga dan hubungan antara generasi.
Sistem tanah adat yang berasaskan Adat Perpatih memberikan kedudukan penting kepada waris wanita. Ia bukan bermakna lelaki dinafikan, tetapi tanah pusaka dipelihara sebagai perlindungan keluarga, kesinambungan suku dan jaminan bahawa generasi seterusnya masih mempunyai tempat untuk kembali.
Kajian mengenai Adat Perpatih mengenal pasti empat unsur yang masih penting: rasa kekitaan melalui suku, keterikatan kepada tanah adat, tradisi merantau dan proses membuat keputusan secara muafakat. European Proceedings
Sebab itu, apabila masyarakat membincangkan tanah adat terbiar, kesukaran pewarisan, pembangunan kampung atau penghijrahan anak muda, mereka sebenarnya membincangkan masa depan komuniti.
Parti yang hanya datang membawa slogan “mempertahankan adat” tanpa menawarkan penyelesaian kepada tanah terbiar, pertikaian waris dan kekurangan peluang ekonomi tidak akan benar-benar menyentuh keresahan masyarakat.
Tanah adat telah dilindungi melalui perundangan sejak pengenalan Customary Tenure Enactment 1909. Namun, penyelidikan turut menunjukkan masalah tanah terbiar, penyusutan tanah adat dan keperluan menilai semula sama ada undang-undang serta pelaksanaannya masih mampu menangani keperluan semasa. Malaysian Journal of Syariah and Law
Maka, isu sebenar bukan memilih antara adat dengan pembangunan. Cabarannya ialah membangunkan tanah tanpa mencabut akar adatnya.
Politik muafakat, bukan politik menjerit
Adat Perpatih mempunyai tradisi demokrasi dari bawah. Struktur seperti anak buah, Buapak, Lembaga dan Undang memperlihatkan bahawa kepemimpinan memperoleh kewibawaan melalui penerimaan, perundingan dan muafakat.
Ini memberikan satu pengajaran besar kepada parti politik: masyarakat Tanah Adat tidak semestinya mudah diyakinkan oleh ceramah besar atau tokoh nasional yang datang sekali-sekala. Pengaruh tempatan bergerak melalui perbualan kecil—di masjid, surau, warung, majlis kenduri, persatuan penduduk, pertubuhan wanita, kelompok belia dan jaringan kekeluargaan.
Tokoh adat tidak seharusnya diperalatkan sebagai mesin kempen. Namun, parti dan calon perlu memahami pandangan mereka mengenai masalah komuniti. Menghormati institusi adat bermaksud mendengar, memahami sempadan peranannya dan tidak menyeretnya secara partisan.
Calon yang masuk kampung dengan rombongan besar, bercakap panjang dan pulang tanpa mendengar sebenarnya belum berkempen. Dia hanya melakukan persembahan politik.
Wanita ialah pusat sosial Tanah Adat
Adat Perpatih memberikan kedudukan penting kepada wanita sebagai penerus keturunan dan pewaris tanah adat. Namun, parti politik sering meraikan wanita dalam ucapan tetapi meminggirkan suara mereka dalam proses menentukan calon, manifesto dan keutamaan pembangunan.
Di kawasan Tanah Adat, wanita bukan sekadar kategori pengundi. Mereka merupakan penghubung keluarga, penjaga kebajikan generasi, pengurus keperluan rumah tangga dan sebahagian penting daripada memori komuniti.
Sebuah parti yang serius mahu menang perlu mempunyai agenda khusus berkaitan:
penyelesaian dokumentasi dan pewarisan tanah adat;
sokongan kepada ibu tunggal, penjaga warga emas dan keluarga OKU;
ekonomi wanita desa dan perusahaan dari rumah;
pusat penjagaan kanak-kanak serta warga emas;
akses kesihatan dan pengangkutan;
latihan digital dan pemasaran produk kampung; dan
penglibatan Ibu Soko serta pemimpin wanita dalam konsultasi dasar.
Di sinilah politik adat bertemu politik kebajikan. Siapa yang benar-benar memahami beban keluarga akan lebih mudah mendapat kepercayaan wanita.
Generasi merantau masih menentukan keputusan
Satu lagi ciri masyarakat Negeri Sembilan ialah tradisi merantau. Ramai anak muda dari Kuala Pilah, Rembau, Jelebu, Jempol dan Tampin belajar atau bekerja di Lembah Klang, Melaka, Johor dan kawasan perindustrian lain.
Mereka mungkin tidak menetap setiap hari di kampung, tetapi masih mempunyai hubungan emosi dengan kampung, ibu bapa dan tanah pusaka. Mereka pulang ketika kenduri, musim perayaan dan pilihan raya.
Golongan ini tidak boleh didekati dengan nostalgia semata-mata. Mereka mahu mengetahui sama ada kampung halaman mempunyai masa depan.
Mereka bertanya:
Adakah terdapat pekerjaan yang membolehkan kami pulang?
Bolehkah tanah keluarga menjana pendapatan?
Adakah internet, pengangkutan dan kemudahan kesihatan mencukupi?
Bagaimana hendak mengurus tanah pusaka yang mempunyai ramai waris?
Adakah sekolah dan kemudahan anak-anak berkualiti?
Siapa akan menjaga ibu bapa apabila kami bekerja di luar?
Parti yang boleh menyambungkan adat dengan ekonomi baharu akan mempunyai kelebihan. Antaranya melalui agro-teknologi, pelancongan komuniti, industri makanan, perusahaan kreatif, tenaga solar berskala kecil, koperasi tanah adat dan pusat kerja digital desa.
Peta politik Tanah Adat
Pertarungan di kawasan seperti Kuala Pilah, Seri Menanti, Senaling, Pilah, Juasseh, Johol, Rembau dan sebahagian Jelebu atau Tampin tidak boleh dianggap seragam. Setiap kawasan mempunyai jaringan kepimpinan, isu tanah, aktiviti ekonomi dan sejarah politik yang berbeza.
Namun, beberapa pola boleh dijangkakan.
Pertama, BN mempunyai kelebihan daripada segi jaringan tradisional, pengalaman organisasi dan hubungan lama dengan masyarakat Melayu luar bandar. Momentum Johor turut memberikan keyakinan baharu. Namun, BN tidak boleh menganggap nostalgia terhadap pemerintahan lalu akan secara automatik diterjemahkan menjadi undi. Calonnya mesti bersih, mudah ditemui dan bebas daripada imej elitis.
Kedua, PH mempunyai kelebihan melalui rekod pentadbiran kerajaan negeri sebelum pembubaran, kekuatan di kawasan bandar dan kemampuan membawa naratif reformasi. Cabaran PH ialah meyakinkan masyarakat Tanah Adat bahawa ia bukan parti yang hanya kuat di bandar. PH mesti membuktikan bahawa reformasi juga bermaksud penyelesaian tanah, jalan kampung, ekonomi keluarga dan perkhidmatan kerajaan yang pantas.
Ketiga, PN mempunyai ruang dalam kalangan pengundi Melayu yang melihat agama, identiti dan penolakan terhadap kerajaan sebagai keutamaan. Tetapi PN perlu bergerak melampaui sentimen. Pengundi mahu mengetahui apakah model pembangunan tanah adat, pekerjaan dan kebajikan yang ditawarkannya.
Keempat, parti baharu serta calon bebas mungkin sukar membentuk kerajaan, tetapi boleh memecahkan undi dalam pertandingan tiga hingga lima penjuru. Dalam kerusi marginal, beberapa ratus undi sudah boleh menentukan pemenang.
Tujuh syarat untuk menang
Pada pandangan saya, parti yang mahu menang di Tanah Adat perlu memenuhi tujuh syarat.
Pertama, tampilkan calon yang berakar.
Calon tidak semestinya lahir di kampung berkenaan, tetapi mesti memahami budaya tempatan, mempunyai hubungan sosial dan sanggup menetap bersama masyarakat selepas pilihan raya.
Kedua, mendengar sebelum berjanji.
Adakan permuafakatan kecil mengikut mukim atau lokaliti. Manifesto kawasan mesti lahir daripada masalah sebenar, bukan sekadar disalin daripada manifesto nasional.
Ketiga, bawa pelan tindakan tanah adat.
Wujudkan pusat sehenti dokumentasi waris, khidmat guaman bergerak, pangkalan data tanah terbiar serta model pajakan atau koperasi yang melindungi hak pemilik.
Keempat, jadikan wanita rakan pembuat keputusan.
Wanita Tanah Adat tidak boleh diletakkan sekadar di barisan penyambut tetamu. Mereka mesti berada dalam pasukan strategi dan proses menggubal dasar.
Kelima, hubungkan perantau dengan kampung.
Gunakan platform digital, sesi libat urus hujung minggu dan skim pelaburan komuniti agar anak Negeri Sembilan di luar negeri boleh menyumbang kepada pembangunan kampung.
Keenam, kempen secara beradab.
Elakkan serangan terhadap keluarga, suku, institusi adat dan peribadi calon. Dalam masyarakat yang rapat hubungan kekeluargaannya, politik keterlaluan boleh memakan diri.
Ketujuh, bina kepercayaan selepas menang.
Tubuhkan Majlis Muafakat DUN yang bertemu secara berkala, menerbitkan laporan kemajuan dan membolehkan masyarakat menilai prestasi wakil rakyat.
Kesimpulan: adat ialah masa hadapan
Parti politik tidak seharusnya menjadikan adat sebagai bahan hiasan ketika kempen—memakai destar, menyebut beberapa perbilangan dan kemudian kembali kepada politik biasa selepas kemenangan.
Adat Perpatih sebenarnya mengandungi prinsip politik yang sangat kontemporari: kepemimpinan dari bawah, keterangkuman wanita, kebersamaan komuniti, perundingan dan pertanggungjawaban.
PRN Negeri Sembilan 2026 akhirnya akan ditentukan bukan semata-mata oleh siapa mempunyai ceramah paling besar atau kandungan media sosial paling tular. Ia akan ditentukan oleh siapa yang paling dipercayai menjaga keluarga, tanah, maruah dan masa hadapan masyarakat.
Di Tanah Adat, pengundi tidak hanya bertanya, “Parti mana yang akan memerintah?”
Mereka juga bertanya, “Siapa yang boleh kami percayai apabila pilihan raya sudah selesai?”
Di situlah sebenarnya kemenangan bermula.
Dr Dan ialah penganalisis politik dan menulis mengenai pilihan raya, demokrasi, kepemimpinan serta perubahan sosio-politik di Blog Dunia Mendan.
Ulasan